Polityka o historii

Dlaczego w kultowej powieści Bolesława Prusa brakuje najważniejszego elementu ówczesnego krajobrazu? W najnowszym odcinku wideokastu „Polityka o historii” prof. Marcin Zaremba i prof. Błażej Brzostek sprawdzają, co ukrywa „Lalka” Bolesława Prusa. Okazuje się, że ówczesna Warszawa to potężne miasto garnizonowe, w którym twardy zabór rosyjski i agresywna rusyfikacja dyktowały warunki każdego dnia.

Bezwzględna cenzura w Polsce (i w całym regionie) sprawiła, że klasyka literatury musiała milczeć o obecności dziesiątek tysięcy żołnierzy, dla których bazą była m.in. Cytadela Warszawska. Rozmawiamy o tym, jak wyglądało prawdziwe życie w Warszawie, w które ingerowało potężne imperium rosyjskie. Z jednej strony panował terror generała Hurko, z drugiej miastem zarządzał genialny prezydent Warszawy Sokrat Starynkiewicz, który wbrew logice zaborcy zainicjował niesamowity cywilizacyjny skok miasta.

XIX wiek to czas ogromnych napięć społecznych i demograficznych. Wyjaśniamy, jak życie pod zaborami i wielokulturowość kształtowały przestrzeń, w której zrodziła się nowa, bajecznie bogata plutokracja. Zjawiska takie jak asymilacja Żydów zderzały się z gwałtowną falą uchodźców (Litwaków), których wypędziły pogromy Żydów w głębi Rosji, wybuchające chwilę po tym, jak zrealizowano zamach na cara. Posłuchaj, jak wyglądała prawdziwa Warszawa XIX wieku: wibrująca, pachnąca węglem i pełna kontrastów. Prus musiał o niej milczeć.

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej, zajrzyj do Pomocnika Historycznego „Polityki”. Numer dostępny na stronie: https://sklep.polityka.pl/

Czego dowiesz się z odcinka?
1. Dlaczego w „Lalce” nie ma rosyjskich żołnierzy?
2. Kto w rzeczywistości zbudował nowoczesną metropolię: Warszawę?
3. Jak formowały się potężne elity finansowe?

Oś czasu:
00:00 - Najciekawsze fragmenty
02:36 - Warszawa, której nie opisał Bolesław Prus
09:00 - Dlaczego Warszawa była miastem szczególnym?
16:40 - Jak polskie społeczeństwo postrzegało Rosjan?
24:45 - Dlaczego Rosjanie do Warszawy przyjeżdżali z niepokojem?
31:33 - Co robiły polskie elity?
40:55 - „Warszawa rosła jak na drożdżach”

Jak wyglądało prawdziwe życie w okupowanej Warszawie, wolne od romantycznego patosu i uniesień? W nowym odcinku wideokastu „Polityka o historii” prof. Marcin Zaremba i prof. Małgorzata Mazurek z Uniwersytetu Columbia analizują jedno z najważniejszych świadectw II wojny światowej, czyli „Kronikę lat wojny i okupacji” Ludwika Landaua. To monumentalne dzieło precyzyjnie opisuje codzienne życie w okupowanej Warszawie. Genialny statystyk stworzył bezlitosny, naukowy raport, dokumentując zjawiska takie jak łapanki podczas II wojny światowej, głód oraz codzienność w piekle. Wyjaśniamy, jak działała tajna siatka ankieterska badająca życie w okupowanej Polsce i jak Warszawa wyglądała z perspektywy chłodnych danych ekonomicznych.
Badamy też tragiczne losy Landaua, który musiał uciekać z getta, by ratować życie i swoje dzieło. Warszawa w trakcie wojny była miejscem, w którym ryzykował życie każdego dnia. Tłumaczymy również, dlaczego brutalna cenzura w PRL okaleczyła to dzieło, usuwając fakty na temat paktu Ribbentrop-Mołotow, i z jakiego powodu wybitni kronikarze polscy zginęli niemal w tym samym czasie. To unikalny zapis pokazujący życie pod okupacją w najczystszej postaci.

Czego dowiesz się z odcinka:
1. Jak badano społeczeństwo pod terrorem?
2. Dlaczego statystyk uciekał z getta?
3. Co usunęła powojenna władza?

Jak wyglądała Polska przed chrześcijaństwem? W co wierzyli ludzie zamieszkujący ziemie polskie, zanim pojawiło się państwo Piastów, a Mieszko I przyjął chrzest? Czy możemy mówić o jednolitych wierzeniach Słowian czy raczej o tysiącach lat zmieniających się tradycji, rytuałów i wyobrażeń o świecie?

Gościem Agnieszki Krzemińskiej jest archeolog i dziennikarz naukowy Szymon Zdziebłowski, autor książki „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Rozmawiamy o tym, jak wyglądały pradzieje ziem polskich, co współczesna archeologia w Polsce mówi o dawnych wierzeniach oraz dlaczego wiele popularnych opowieści o słowiańskich bogach nie znajduje potwierdzenia w materiale archeologicznym.

W odcinku cofamy się aż do czasów neandertalczyków i pierwszych śladów symbolicznego myślenia odkrywanych na ziemiach polskich. Rozmawiamy o szamanach, transie i rytuałach, o znaczeniu czerwonej ochry i niezwykłych doniesieniach z Jaskinii Obłazkowej, gdzie odnaleziono najstarszy na świecie bumerang wykonany z ciosu mamuta i ślady pradawnych ceremonii.

Rozmawiamy też o monumentalnych rondelach i megalitach, o tym, czym były kurhany w Polsce, jak w praktyce wyglądał neolit w Polsce oraz dlaczego pierwsi rolnicy budowali ogromne miejsca kultu i grobowce swoich przodków. Zastanawiamy się, czy możemy mówić o ciągłości między tymi wierzeniami a tym, co rozumiemy dziś jako wierzenia Słowian.

Pytamy również o to, jak wyglądali bogowie słowiańscy, postacie takie jak Perun. Sprawdzamy tajemnice Łysej Góry oraz słynnego Światowida ze Zbrucza. Czy rzeczywiście wiemy, jak wyglądała religia Słowian? A może wiele współczesnych wyobrażeń jest bardziej efektem XIX-wiecznych interpretacji niż źródeł historycznych?

To opowieść o duchowości, archeologii i najstarszych dziejach ziem polskich. O tym, jak odkrycia archeologiczne w Polsce pozwalają coraz lepiej zrozumieć świat ludzi żyjących na długo przed powstaniem państwa Piastów, i dlaczego historia naszych przodków jest znacznie bardziej fascynująca i tajemnicza, niż mogłoby się wydawać.

3 rzeczy, których dowiesz się z odcinka:
1. W co wierzyli mieszkańcy ziem polskich przed chrztem i Mieszkiem I.
2. Co archeologia naprawdę mówi o bogach Słowian, szamanach i dawnych rytuałach.
3. Jak niezwykłe odkrycia zmieniają pradzieje Polski.

Kto zaplanował i przeprowadził operację ratowania polskich skarbów narodowych, gdy w 1939 r. rozpoczął się demontaż naszej kultury? W najnowszym odcinku wideokastu „Polityka o historii” prof. Marcin Zaremba oraz jego gość dr Tomasz Siewierski przybliżają fascynującą postać, jaką był Karol Estreicher, wybitny historyk sztuki, okrzyknięty mianem polskiego Indiany Jonesa.

Rozpoczynamy od filmowej ucieczki w czerwcu 1940 roku na pokładzie statku „Chorzów”, gdzie pośród ewakuujących się elit znalazł się m.in. Antoni Słonimski, a w ładowniach spoczywały arrasy wawelskie i bezcenny Szczerbiec. To punkt wyjścia do opowieści o bezkompromisowej walce o ocalenie dziedzictwa. Omawiamy, jak wyglądała zaplanowana przez Niemców grabież stulecia, której ofiarą padły skarby Wawelu i niemal wszystkie liczące się dzieła sztuki w okupowanym kraju. Szczególnym, osobistym dramatem Estreichera i jego największą obsesją był słynny ołtarz Wita Stwosza. Choć gigantyczne rzeźby zostały zdemontowane i ukryte w Sandomierzu, Niemcy szybko zlokalizowali ten bezcenny zabytek, za jaki odpowiadał Kościół Mariacki w Krakowie.

Historia Estreichera to jednak przede wszystkim bezprecedensowy sukces dyplomatyczny. Opowiadamy, jak polski uczony, wspierany przez rząd londyński, zorganizował Biuro Rewindykacji Strat Kultury i swoją wizytą w USA zainspirował aliantów do powołania słynnej jednostki Monuments Men. Wyjaśniamy, w jaki sposób z narażeniem życia tworzono tajne kartoteki strat i listy niemieckich zbrodniarzy kultury.

Finałem tej opowieści jest spektakularny powrót do Polski w 1946 roku: 27 wagonów przywiozło z powrotem ołtarz mariacki i najcenniejsze zbiory Czartoryskich. Zastanawiamy się również, dlaczego tak słynne obrazy jak „Portret młodzieńca” Rafaela zniknęły bez śladu, zasilając globalną listę, na której figurują zaginione dzieła sztuki. Na koniec zderzamy ten historyczny heroizm z twardą, współczesną rzeczywistością. Analizując niedawny raport NIK, pytamy, czy dzisiejsze muzea są gotowe na powtórkę z historii.

3 RZECZY, KTÓRYCH DOWIESZ SIĘ Z ODCINKA:
1. Jak ewakuowano bezcenne polskie relikwie?
2. Kto naprawdę zainspirował alianckich Monuments Men?
3. Czy polskie zabytki są dziś bezpieczne?

Czy starożytna czarna magia i zaklęcia miłosne przypominały to, co znamy z dzisiejszej popkultury? W najnowszym odcinku wideokastu „Polityka o historii”, prowadzonym przez Agnieszkę Krzemińską, naszym gościem jest dr Filip Taterka, egiptolog z PAN. Wspólnie badamy tajemnice Faraonów. Sprawdzamy, jak naprawdę funkcjonowały klątwy i uroki w dawnych wiekach. Omawiamy m.in. zorganizowany magiczny spisek, którego celem był sam Ramzes III, oraz wyjaśniamy, jak faraonowie Egiptu zabezpieczali się przed wrogami.

Rozprawiamy się z mitami rodem z Hollywood. Tłumaczymy, jak tak naprawdę konstruowano grobowce królewskie i prywatne grobowce Egiptu, i dlaczego starożytni bardziej bali się państwowych sądów niż gniewu z zaświatów. Wyjaśniamy, po co rabusie palili mumie starożytnego Egiptu (i wszystkie inne mumie egipskie), by uchronić się przed zemstą zmarłego. Objaśniamy też, jak narodziła się słynna klątwa Tutenchamona (znana powszechnie jako klątwa faraona w Egipcie), gdy Howard Carter otworzył nienaruszony grób, a celem brytyjskich misji stała się Dolina Królów. Rzetelna egiptologia nie ma nic wspólnego z brukową sensacją. Skąd się więc biorą teorie spiskowe łączące egipski zabytek z tragedią i wyjaśniające rzekomo przyczyny zatonięcia „Titanica”?

Przenosimy się też na polski grunt, bo zgubne klątwy rodu to nie tylko domena Bliskiego Wschodu. Przypominamy mroczne wydarzenia z 1931 roku, gdy została zalana katedra wileńska. Przypadkowo odnaleziony Aleksander Jagiellończyk i towarzysząca mu łacińska tablica rzekomo ściągnęły śmierć na badaczy. Analizujemy też słynną sprawę otwarcia krypty na Wawelu w 1973 roku. W centrum afery znalazł się Kazimierz Jagiellończyk (tzw. klątwa jagiellońska). Okazuje się, że polskie odkrycia toksycznych patogenów pomogły światowej nauce racjonalnie wytłumaczyć tajemnicze zgony zachodnich archeologów.

3 RZECZY, KTÓRYCH DOWIESZ SIĘ Z ODCINKA:
1. Dlaczego niszczono królewskie ciała?
2. Kto stworzył mit o zemście z zaświatów? Dowiesz się, jak brytyjska prasa brukowa z lat 20. XX wieku ukształtowała globalne wyobrażenie o śmiertelnym niebezpieczeństwie w Dolinie Królów.
3. W jaki sposób polska medycyna pomogła archeologii?