Seachtain

Dúnmharaíodh Denis Donaldson, iarbhall den IRA, 20 bliain ó shin i 2006.





Duine sinsearach a bhí ann i Sinn Féin ag tráth a raibh an páirtí ag dul ó neart go neart mar fhórsa polaitiúil sa Tuaisceart.





Creidtear gur cara dílis de chuid Gerry Adams agus Martin McGuinness a bhí ann agus i ndiaidh Chomhaontú Aoine an Chéasta tugadh post riaracháin dó i gCnoc an Anfa.





Ach, sa bhliain 2005, tháinig sé chun solais go raibh Denis Donaldson ag feidhmiú mar spiaire ar son M15 le blianta fada.





Theith sé go ceantar iargúlta i nDún na nGall, áit ar chuir sé faoi i dteach beag gan uisce reatha ná leictreachas.


Is ann a thángthas ar a chorp roinnt míonna ina dhiaidh sin, agus é scaoilte faoi dhó.


Tá go leor ceisteanna fós gan freagraí i dtaca le bás Dennis Donaldson, ceisteanna a ghoilleann ar a chlann go dtí an lá inniu.


Agus le fear Gaeltachta cúisithe le déanaí i leith an dúnmharú - an bhfaighimid amach cé a thug an t-ordú chun é a mharú?


Ar Seachtain, labhraíonn an t-iriseoir Áine Ní Bhreisleáin faoin scéala is déanaí sa chás.


Foclóir:


Spiaire: Spy


Uisce reatha: Running water


Pleascáin: Explosives


Ball: Member


Riarachán: Administration


Ruathar: Raid


Ag spré: Spreading


Ag feidhmiú: Operating


Nocht: Reveal


Iarghúlta: Remote


Ar an toirt: On the spot


Freagracht: Responsibility


Tras-teorainn: Cross border


Corruair: Occasionally


Ag goilliúint orthu: Weighing heavily on them


Ceart agus cóir: Right and justice


Brathadóir: Informer


Ag dul i méadaíocht: Growing up


Eiseachadadh: Extradited
See omnystudio.com/listener for privacy information.

I 1976, tharla robáil traenach a mhairfeas i gcuimhne na ndaoine go deo.


I lár na hoíche, ar an 30ú Márta, thaistil seachtar déag ó Bhaile Átha Cliath go Contae Cill Dara, i gcarr a bhí fuadaithe, chuig trasnú traenach bheag fada amuigh faoin tuath.


Ag a haon a chloig ar maidin, chuaigh ceathrar acu chuig teach feirme díreach i aice leis an líne iarnróid agus chnag siad ar an doras, ag ligin orthu gur Gardaí a ba iad.


Is ansin a choinnigh siad bean, fear agus triúr páiste dá gcuid faoi bhéal gunna.


Dhá uair a chloig níos déanaí, bhí traen poist ar an bhealach ó Chorcaigh go Baile Átha Cliath, nuair a phléasc an geaing an iarnród taobh thiar den teach feirme agus tháinig an traen chun stopadh.


Choinnigh siad an tiománaí agus an criú traein faoi bhagairt.


Chuaigh siad ar bord agus ghoid dhá chéad míle punt, tuairim ar milliún euro sa lá atá inniu ann.


An rud a tharla ina dhiaidh sin áfach, ba chúis náire agus conspóide é don Stáit.


Cúisíodh triúr fear as robáil nach raibh aon páirt acu ann agus maireann na hiarmhairtí go fóill d’Osgur Breathnach,do Nicky Kelly agus do Brian McNally.


Ar Seachtain amharcann Íte Ní Chionnaith, iar-léachtóir iriseoireachta agus iar-bhall den IRSP, siar ar an chonspóid lena dearcadh féin a thabhairt ar an robáil agus ar an mhéid a thit amach ina dhiaidh.





Foclóir:


Faoi bhéal gunna: At gunpoint


Ráiteas: Statement


Pleascáin: Explosives


Iomrall ceartais: Miscarriage of justice


Gabh: Arrest


Baill: Members


Droch-íde: abuse or ill treatment


Bagairt: Threat


Seán: Deny


Cuireadh iachall orthu: They were forced to


Fianaise: Evidence


An Chúirt Choiriúil Speisialta: The Special Criminal Court


Éadóchasach: Hopeless


In ainneoin: Despite


Ciontach: Guilty


D’éalaigh sé: He escaped


Achomharc: Legal appeal


Ciontú: Conviction


Cuir ar neamhní: To quash


Cúiseanna daonna: Humanitarian grounds
See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tá go leor ceantar Gaeltachta ann atá ag streachailt go mór le bánú na tuaithe. Sin de réir gníomhaithe teanga atá sa tóir ar réiteach práinneach a rachaidh i ngleic leis an fhadhb. Dar leo, is é bánú na Gaeltachta mar gheall ar an easpa tithíochta, an ghéarchéim is mó a bhí ag an teanga riamh, ach ní ar thithíocht amháin atá an locht, dar leo, I measc na ndúshlán, tá cúrsaí imirce, infrastruchtúr, seirbhísí, fostaíocht agus áiseanna, agus tá siad ar fad nasctha ó thaobh thodhchaí na Gaeltachta de. Ach cad é an tionchar atá le feiceáil ar an talamh sna ceantair seo atá faoi bhrú maidir le saol an chultúir agus leis an spórt? Cad iad na baic is mó atá ag coinneáil cainteoirí Gaeilge atá ag lorg tí, lasmuigh den Ghaeltacht? Agus cén dóigh go bhfuil na pobail seo ag troid i gcoinne chreimeadh na tuaithe? Ar Seachtain, fiosraíonn Áine Ní Bhreisleáin an tionchar atá ag bánú na tuaithe ar an Ghaeltacht. Foclóir: Bánú: Depopulation Ceal: A lack of Gníomhaithe teanga: Language activists Tithíocht inacmhainne: Affordable housing Fostaíocht: Employment Níos fusa: Easier Faoin tuath: The country or rural area Éileamh: Demand Todhchaí: Future Luach: Value Forleathan: Widespread Go sonrach: Particularly Ar dualgas: On Duty Borradh: A boost or growth Creimeadh: Erosion I mbaol: In danger Scéim Scoláireachta: Scholarship Scheme An taoide a chasadh: To turn the tide Ag dul in éag: Becoming extinct Is annamh: Rarely Ionad Fiontraíochta: Enterprise centre Ar an imeall: On the egde Fite fuaite: Intertwined See omnystudio.com/listener for privacy information.

Is beag duine nár chuala trácht ar an sloinne Hitler, ná ar na himeachtaí uafásacha a tharla mar gheall ar Adolf Hitler. Seans nach bhfuil mórán fios ag an ghnáthdhuine ar na hÉireannaigh a bhí gaolta leis – na ‘Irish Hitlers’ mar a tugadh orthu. Mar sin de, cén ceangal a bhí ag Adolf Hitler leis an tír bheag seo ar imeall na hEorpa? Agus cad chuige a ndeachaigh Paddy Hitler chun cogaidh in aghaidh a uncail féin?





Láithreoir: Tessa Fleming, Aoi: Ciarán Dunbar


Foclóir:





Seafóideach: Daft


Is annamh: Rarely


Leathdheartháir: Half-brother


Mion sónraí: minute details


Tiománta: Determined


Fuadach: Kidnap


Maígh: Allege


Fianaise Evidence


Scian: Knife


Ní nach ionadh: It’s no surprise


Teacht i dtír: Take advantage of


Namhaid: Enemy


Gadaíocht: Thieving


Spiaireachta: Spying


Dul chun searbhais: To turn sour


Bolscaireacht: Propaganda


Sloinne: Surname
See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tá Laura Pakenham ar dhuine de réaltaí móra na GaelTok-ta, an pobal úrnua sin de chainteoirí Gaeilge a bhíonn ag cruthú ábhar digiteach ar TikTok.


Is as lár na tíre í Laura ó dhúchas, ceantar nach bhfuil cáil mhór air as an Ghaelscolaíocht, ach tá gairm cruthaithe aici anois as an teanga a chur chun cinn.


Is múinteoir, craoltóir, cruthaitheoir ábhair ar na meáin sóisialta í agus anois, is údar í fosta.


Tá leabhar úr scríofa aice, ‘Irish: History and Culture Through Language’.


Is leabhar faoin Ghaeilge é, dírithe ar fhoghlaimeoirí, agus b’fhéidir a rá gur am tráthúil é dá leithéid, le borradh as cuimse tagtha ar an tsuim atá ann sa Ghaeilge le roinnt blianta anuas.


Anuraidh, tháinig fás 600% ar úsáid na teanga ar TikTok agus tá an cuma air nach bhfuil sé sin ag laghdú i mbliana. Agus is léir nach in Éirinn amháin atá an suim sa teanga ag fás.


Chuaigh leabhar Laura ar dhíol sna Stáit Aontaithe fiú sula raibh sé ar fáil anseo in Éirinn, agus tá sé anois ar fáil go domhanda.





Ar Seachtain, labhraíonn Laura Pakenham faoina leabhar úr agus na míthuiscintí atá ann faoin Ghaeilge atá ina ‘pet peeve’s’ do Ghaelgeoirí.








Foclóir:


Borradh: Boom or explosion


Teibí: Abstract


Súigh isteach: Absorb


Airím: I feel


Achar ama: Time frame


Fiúntach: Worthwhile


Aistear: Journey


Cinneadh: Decision


Machnamh: Contemplation


Ábhar: Content


Éacht: Achievement


Uathúil: Unique


Easpa: A lack of


Teangacha dúchasacha: Native languages


Ábhar scoile: School subject


Sáite: Immersed


Leáigh: Melt


Reoite: Frozen


Diúltach: Negative


Dearfach: Positive


Is annamh: Seldom


Dea-chleachtas: Good practice


Bac: Block


Cáin: Criticise


Cothromaíocht: Balance


Closleabhar: Audiobook
See omnystudio.com/listener for privacy information.