OVT

(01:38) Twee grote controversiële doodstraf-zaken deze week in de VS. In Tennessee kreeg Christa Pike twee spuiten met dodelijke middelen toegediend, maar kwam ze deze week weer bij bewustzijn. En een paar dagen eerder gaf Trump zijn goedkeuring aan de eerste militaire executie per vuurpeloton sinds 1961.

Het is een frappante tegenstelling: de modern en medisch klinkende methode die juist steeds vaker faalt, tegenover de kogel die voor velen als een barbaarse terugval in de tijd voelt, maar die misschien wel de snelste dood van de twee oplevert. Want die dodelijke injecties gaan al jaren regelmatig gruwelijk mis. Hoe zijn we er ooit toe gekomen de doodstraf af te schaffen? En hoe hebben ze in de landen waar hij nog bestaat, geprobeerd hem toch steeds iets humaner te maken? 

Daarover spreken we met AJ van Loon, historicus en schrijver van Met Hangen en Wurgen, een korte wereldgeschiedenis van de doodstraf.

(17:10) Honderd jaar geleden vertrok de jonge Rotterdamse tekenaar Willem de Kooning naar de Verenigde Staten, verstopt in de machinekamer van een vrachtschip. In New York groeide hij uit tot een van de belangrijkste moderne kunstenaars van de twintigste eeuw, een pionier van het abstract expressionisme. Een ‘action painter’ die later toch ook altijd menselijke figuren bleef tekenen.

Deze week opende de overzichtstentoonstelling Willem de Kooning at work in het Rijksmuseum. Wie was Willem de Kooning, en waarom bleef een van de belangrijkste kunstenaars van deze tijd zo lang relatief onbekend in zijn geboorteland? Conservator en curator Marian Cousijn legt het uit.

(26:10) Volgende week viert Winnie de Poeh zijn honderdste verjaardag. Schrijver A.A. Milne bracht in 1926 het eerste boek uit over de beer die samen met Janneman Robinson en zijn dierenvriendjes in het Honderd Bunderbos woont. Sindsdien heeft, met de hulp van Disney, de gele beer de wereld veroverd. Het merk Winnie de Poeh heeft meer dan 50 miljard opgebracht aan boeken, films en vooral speelgoed.

In de tijd dat de eerste boeken geschreven werden waren ze de tijd ver vooruit. Kinderboeken waren er nauwelijks, zeker niet als ze niet voldeden aan de strenge Victoriaanse normen. Honderd jaar later voelen de verhalen niet verouderd aan. Wat maakt de verhalen zo bijzonder? Vertaler van de Winnie de Poeh-boeken Annelies Jorna legt het uit in OVT.

(35:57) Elke week bespreken we historische tips met afwisselend Wim Berkelaar, Dore van Duivenbode, Bart Funnekotter, Fresco Sam-Sin, Nadia Bouras en Lotte Houwink ten Cate. Deze week is de beurt aan Sanne Frequin. Zij bespreekt twee boeken een een kunstwerk.

Legenda. Hoe vrouwen werden gebruikt in de mythevorming van Europa - Janina Ramirez, vertaling: Mario Molegraaf

Dochter van de grote winter - Isabelle Autissier, vertaling: Paul Gellings

Het kunstwerk van Yinka Shonibare - Lam Museum

(48:40) Bijna dertig jaar was het een van de beroemdste onopgeloste moordzaken uit de muziekgeschiedenis. Op 7 september 1996 werd Tupac Shakur in Las Vegas vanuit een witte Cadillac beschoten. Zes dagen later overleed hij, 25 jaar oud. Eind augustus achtte een jury in Las Vegas Duane "Keffe D" Davis, destijds een leidende figuur bij de Southside Compton Crips, schuldig aan die moord. Hij haalde niet zelf de trekker over, maar volgens justitie was hij het brein achter de aanslag. Komende dinsdag hoort hij zijn straf.

Maar wie Tupac alleen kent als gangsterrapper die het slachtoffer werd van een bendeoorlog, mist het grootste deel van het verhaal. Daarover gaan we in gesprek met Steven Gilbers, universitair docent aan de Rijksuniversiteit Groningen, hiphop linguist die promoveerde op de taal van Tupac Shakur.

(1:06:25) In deel twee van het portret van Anton Constandse duiken kleinzoon Paul van der Gaag en historicus Wim Berkelaar de BVD-archieven in om te ontdekken hoe Constandse in de gaten werd gehouden door de veiligheidsdiensten. Dat terwijl hij zijn leven als anarchistisch revolutionair na de oorlog juist verruilde voor een relatief braaf en burgerlijk bestaan. Maar zijn idealen verloor hij nooit. Wat is de nalatenschap van Anton Constandse?

(01:40) Een portret van de koningin boven het schoolbord. Oranjevlaggetjes op Koninginnedag in Paramaribo, Jakarta en Willemstad. En een koninklijk bezoek dat tot in de puntjes toe werd geregisseerd. Lange tijd waren de Oranjes het bindmiddel van het koloniale rijk overzee. Maar waar de één uitbundig feestvierde en het koningshuis op een voetstuk zette, protesteerde de ander tegen de Oranjes als het gezicht van de overheersers.   
Op 2 oktober worden de resultaten gepresenteerd van een driejarig onderzoek naar de rol van het Huis Oranje-Nassau in de koloniale geschiedenis. Universiteit Leiden deed dat onderzoek op initiatief en op kosten van de koning zelf. Het levert vijf boeken op en één daarvan is Schaduwen van de Oranjezon. Hoe werkte de verering van Oranje door in het dagelijks leven van mensen in Indonesië, Suriname en de Caribische eilanden?   
Het boek is samengesteld door Esther Captain, bijzonder hoogleraar aan de Universiteit Utrecht en onderzoeker bij het KITLV in Leiden en Guno Jones, hoogleraar op de Anton de Kom-leerstoel van de Vrije Universiteit Amsterdam. Ze zijn te gast.   

(15:21) De serie East of Eden is gloednieuw op Netflix: een moderne adaptatie van het beroemde epos van John Steinbeck uit 1952. Het is een klassiek boek dat een Bijbelse blik werpt op het verhaal van The American Dream. Een familie strijkt neer in het California van midden 19e eeuw. Het land is nog leeg, een soort hof van Eden. En daar komt zonde al snel de boel verpesten.   
De auteur zelf zag het als het verhaal van de gehele Verenigde Staten. Doet deze nieuwe serie het boek recht aan? We vragen het collega Christianne Alvarado, liefhebber van deze roman en historicus.

(23:57) Of je nou met de trein gaat, onder een viaduct rijdt, of ergens in een stad wandelt, je komt er niet omheen. Graffiti. Voor veel mensen is het niks meer dan vandalisme. Toch is de wereld van graffiti veel rijker dan dat. 75 jaar na de uitvinding van de verfspuitbus, een essentieel middel voor de graffiti-artiest, zet Centraal Museum Utrecht de kunstvorm in de spotlights. In de tentoonstelling Graffiti ligt de focus niet op de negatieve kant, maar juist op hoe graffiti de hedendaagse kunstwereld heeft verrijkt.   
Welke invloeden heeft graffiti gehad op de kunstwereld? Hoe is de scene hoe we hem nu kennen vandaag ontstaan? Aileen Middel, ook bekend als Mick La Rock, liet als twaalfjarig meisje in de jaren tachtig al haar tag overal achter. Zij is een van de curators van de tentoonstelling en praat met ons over de geschiedenis en impact van graffiti. 

(33:57) Elke week bespreken we historische tips met afwisselend Wim Berkelaar, Dore van Duivenbode, Bart Funnekotter, Sanne Frequin, Fresco Sam-Sin, en Nadia Bouras. Deze week is de beurt aan Lotte Houwink ten Cate. Zij bespreekt twee boeken een een tentoonstelling. 
* De inspecteur en de gouden kersenpit - Paulien Cornelisse  
* Mijn echte naam is Elisabeth - Adèle Yon, vertaling Sanne van der Meij
* Theaterstuk Soekarno - Bo Tarenskeen in Het Nationale Theater 

(44:54) In 2024 maakte de documentaireserie Meisjes van de Goede Herder veel los. Nu is er het vervolg, een vierdelige serie waarin nieuwe getuigenissen, brieven en archiefvondsten het vertrekpunt vormen.   
We volgen Lies, Jose en Roos in hun strijd voor erkenning tegen de kloosters van de Goede Herder, daar kwamen duizenden meisjes in Nederland terecht omdat ze ‘gevallen’ zouden zijn, moeilijk opvoedbaar of seksueel losbandig.  
De serie vertelt de verhalen van deze vrouwen, die zo lang buiten beeld gebleven zijn. Regisseur Britta Hosman en researcher en historicus Dore van Duivenbode vertellen hoe ze deze geschiedenis hebben teruggehaald uit de herinneringen van vrouwen, maar ook uit archieven, oude brieven en vergeten documenten.  

(57:54) Hij was anarchist, journalist, schrijver en een uitgesproken verdediger van de vrijheid van denken: Anton Constandse (1899–1985). Hij maakte vroeg naam met zijn radicale ideeën gericht tegen autoriteit, fascisme en religieus dogmatisme, en in de jaren zestig en zeventig werd hij opnieuw omarmd door een jonge generatie links-radicalen. Als commentator bij de VPRO Radio werd Constandse een bekende stem.   
Toch bleef hij voor de autoriteiten een man om in de gaten te houden, zo laten de BVD-archieven zien. In dit tweedelige portret gaat kleinzoon Paul van der Gaag, samen met historicus Wim Berkelaar, op zoek naar de invloed en de erfenis van zijn opa. Wat dreef hem? Waarom bleef hij voor meerdere generaties een belangrijke stem? En welke invloed zien we nu nog terug?  
Vandaag deel 1: Fulltime revolutionair

(02:39) Na ruim een jaar dreigementen tekenden Trump en de premiers van Groenland en Denemarken deze week een akkoord: Amerika krijgt meer militaire bases en invloed op de defensie van Groenland. Maar het is niet de eerste keer dat Amerika een relatief vrije hand krijgt op Groenland. In 1968 stortte er een Amerikaanse bommenwerper neer met vier kernwapens aan boord; één werd nooit teruggevonden. Wat er daarna gebeurde, bleef lang geheim. Wat leert die geschiedenis ons over die buitenlandse invloed op het eiland? Daarover spreken we Stine Jensen, schrijver van ‘We moeten het over Groenland hebben.’

(15:43) Op deze zondagochtend geeft Dominee Gremdaat een onorthodoxe preek over het thema ‘lichaam en geest’. Om onze imperfecte lichamen en dolende zielen wat troost en relativering te bieden. 

(22:12) Dit jaar schreef Suzanna Jansen het essay voor de Maand van de Geschiedenis: ‘Project RUST’, over vrouwen die in de jaren vijfitg en zestig in rusthuizen geplaatst werden, vaak tegen hun eigen wil. Ook Suzanna’s eigen moeder kwam er terecht. Welk idee zat erachter? Wie waren de andere vrouwen? En hoe was het om in zo’n rusthuis te verblijven? Suzanna Jansen is te gast.  

(31:57) Singer-songwriter Ara Abrahamian kwam in 1993 in de buik van zijn moeder vanuit Armenië naar Nederland. Ze vluchtte voor de oorlog in Nagorno-Karabach. Nu verwerkt hij zijn Armeense roots en de geschiedenis in zijn muziek. Onder andere met de Duduk, een eeuwenoud Armeens blaasinstrument. 

(35:45) Ara met Ruins 

(40:27) Een kleine vrouw in witte sari, omringd door de allerarmsten van Calcutta. Lang was Moeder Teresa het toonbeeld van katholieke naastenliefde. Ze kreeg de Nobelprijs voor de Vrede en werd heilig verklaard. Maar vanaf de jaren negentig veranderde dat beeld: critici beschuldigden haar ervan lijden te verheerlijken en de armen niet altijd de juiste medische zorg te geven. Nu is er de film Mother, waarin Moeder Teresa opnieuw wordt bekeken: dit keer vooral als een vrouw die zich verzet tegen de dominante mannenwereld. Is dat beeld accuraat? En kunnen we haar begrijpen via de bril van onze eigen tijd? Oud-OVT-presentator en kenner van het katholicisme Jos Palm bekeek de film.

(50:17) Elke week bespreken we historische tips met afwisselend Wim Berkelaar, Dore van Duivenbode, Bart Funnekotter, Sanne Frequin, Lotte Houwink ten Cate en Fresco Sam-Sin. Deze week is de beurt aan Fresco Sam-Sin. Hij bespreekt twee boeken en een tentoonstelling: 

-              Thinking Hands – Niemeyer, Groningen

-              Wrijving - Peter Jan Margry

-              Blood, Sweat and Tears - Ruben Verwaal

(1:03:33) Ara met Hin Orer

(1:09:20) Opvliegers, slapeloze nachten en hersenmist. De overgang lijkt een puur biologisch gegeven, maar de geschiedenis van het fenomeen vertelt een ander verhaal. In Wisseljaren laat cultuurhistoricus Rina Knoeff zien hoe veranderlijk onze ideeën over de overgang zijn. Een ontluisterende geschiedenis, die laat zien dat de overgang behalve een biologisch ook een cultureel fenomeen is. 

(1:19:08) Het was groot nieuws deze week: Paul Haenen stopt als de stem van Bert en Grover in Sesamstraat. Na het overlijden van de stem van Ernie, Wim T. Schippers, wordt het tijd om het stokje over te dragen, vindt Haenen. Maar wie denkt dat het daarmee stil wordt heeft het mis. Als dominee Gremdaat preekt hij nog steeds met een troostrijke, verbindende boodschap, en Margreet Dolman beleeft haar 50-jarig jubileum én heeft een nieuwe tv-serie. Paul Haenen is te gast over de liefde voor zijn karakters door de jaren heen.

(01:25) Afgelopen week overleed Alfredo Goeloe na een aanhouding door de politie. Hij was op weg naar huis om medicijnen te halen en had niets gestolen. Toch ging het mis. Het onderzoek naar zijn dood loopt nog en met conclusies moeten we dus voorzichtig zijn. Maar de zaak raakt oude wonden, want de vraag hoe de Nederlandse politie omgaat met mensen met een migratieachtergrond is niet nieuw. Hierover gaan we in gesprek met Jair Schalkwijk, onderzoeker criminologie verbonden aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam, en medeoprichter van ‘Controle Alt Delete’, een onafhankelijke organisatie die strijdt tegen etnisch profileren en buitenproportioneel geweld. 
 
(11:50) Deze week tekenden de nationalistische leiders van de grootste partijen in Schotland, Wales en Noord-Ierland een opzienbarend pact: ze roepen de Britse regering op zich voor te bereiden op het vertrek van alle drie de landen uit het Verenigd Koninkrijk. Van Schotland en Noord-Ierland hadden we dat misschien nog wel verwacht. Maar dat nu ook Wales meedoet, waar dit geluid van oudsher veel zachter klinkt, is verrassend. Zou het iets te maken hebben met de Engelse radicaal-rechtse politicus Nigel Farage, die mensen uit Wales onlangs nog 'sprekers van een buitenlandse taal' noemde?  
Al eeuwen zijn de Keltische talen en volkeren naar de randen van de Britse eilanden geduwd. Heeft dit nieuwe elan voor onafhankelijkheid zijn wortels in dat eeuwenoude verhaal van tegen wil en dank ingelijfde Kelten? Daarover spreken we met mediëvist en Keltoloog Nike Stam. 
 
(18:54) Vanaf deze week draait de Finse film The Kidnapping of a President in Nederland.  Tijdens een meerdaags drankgelag geven extreemrechtse vechtersbazen Kurt Wallenius en Eero Kuussaari stomdronken de opdracht tot de ontvoering van de voormalig president. Vervolgens moeten zij, de leiders van de fascistische Lapua-beweging, met een flinke kater uitzoeken wat ze allemaal in werking hebben gesteld. De film is volgens regisseur Samuli Valkama grotendeels historisch correct, maar alsnog, of misschien wel júíst daarom, een absurdistische comedy.   
Wat is de historische context van deze ontvoering? We praten erover met Anne-Grietje Franssen, historicus en voormalig Scandinavië-correspondent.  
 
(28:01) Ons nationale geheugen is in rep en roer. De directie van het Nationaal Archief wil namelijk de publiekstaken verregaand gaan afstoten. Dat zou grote gevolgen hebben, bijvoorbeeld dat het lastiger te bezoeken wordt voor burgers, en dat het Nationaal Archief stopt met archieven opnemen van niet-overheidsinstellingen. Dat zou betekenen dat de persoonlijke archieven van staatslieden en van grote organisaties ook niet meer in het archief van de toekomst te vinden zouden zijn. Dat dit niet alleen verontrustend is voor de 150 medewerkers die een brief naar de minister hebben gestuurd, maar ook voor historici, journalisten, archivarissen, en anderen, is duidelijk door de petitie, die is gestart door Githa Biekman, voorzitter van ‘Stichting 30 juni-1 juli Den Haag’. Ook hoogleraar geschiedenis Jan Hein Furnee, voorzitter van de KNHG, de beroepsvereniging voor historici is ongerust. Beide schuiven aan. 
 
(41:03) Elke week bespreken we historische tips met afwisselend Wim Berkelaar, Dore van Duivenbode, Bart Funnekotter, Sanne Frequin, Lotte Houwink ten Cate en Fresco Sam-Sin. Deze week is de beurt aan Nadia Bouras. Zij bespreekt twee boeken een een podcast. 
Wij, Aanmaakhout - Otoniya J. Okot Bitek 
Barbie- Het leven van een stijlicoon- Massimiliano Capella, vertal. Joost Zwart 
In de schaduw van de Bevrijding (aflevering 10)- De Bergse Podcast 
 
(54:11) Als student evolutiebiologie zat Xander Bruins een avond te scrollen op Marktplaats, toen zijn oog viel op een schedel. Een menselijke schedel welteverstaan, die ‘heel oud’ en van een ‘ridder’ zou zijn. Zijn interesse was gewekt. Hij kocht de schedel en ging op zoek naar de identiteit ervan. En het lijkt hem gelukt te zijn, want er is nu een boek: De vergeten ridder. Het onbekende leven van Boudewijn van Heile (ca. 1254–1320). Xander Bruins is te gast.   
 
(1:04:50) Het is 30 jaar geleden dat de laatste dienstplichtigen de kazernes verlieten. Al die parate dienstplichtigen leken niet meer nodig, de Koude Oorlog was voorbij en daarmee de dreiging van een oorlog. Maar de dienstplicht werd nooit afgeschaft, want je wist maar nooit of er opnieuw oorlogsdreiging zou komen. Nu die dreiging er weer is, vinden wij het een goed moment om de serie die Michal Citroen vijf jaar geleden maakte over de geschiedenis van de dienstplicht opnieuw uit te zenden. Vandaag herhalen we deel 4:'De Koude Oorlog'.

(01:41) In de dagen voor D-day legt James Stagg, een ijverige meteoroloog, het af tegen een minder moderne wetenschappelijke concurrent en president Eisenhower. Want is de geplande dag voor D-day wel geschikt, of zal een storm roet in het eten gooien?   
Dat is waar de nieuwe film Pressure om draait. Maar wie was Stagg, en was hij echt zo belangrijk als de film voorstelt? En hoe zit het met de Ierse Maureen Flavin Sweeney, de vrouw die een beslissende weerwaarneming deed, krijgt zij wel voldoende credits in deze film? We vragen het aan militair historicus Tijmen Dokter. 
 
(11:54) Bayeux Fever wordt het genoemd. Het middeleeuwse tapijt van Bayeux is in Groot-Brittannië op dit moment hotter dan ooit. Het beroemde tapijt beeldt in schitterende kleuren de Normandische verovering in 1066 van Engeland uit, en sinds donderdag is het 70-meter lange doek, voor het eerst in bijna 1000 jaar, te bezichtigen in het British Museum. De Britten staan er massaal voor in de rij. Waarom eigenlijk?   
Met correspondent Lia van Bekhoven praten we over de Britse Bayeuxkoorts en de bijzondere plek die het tapijt en de daarop afgebeelde veldslag inneemt in de Britse geschiedenis, en waarom die invasie zo'n legendarische rol is gaan spelen in het Britse zelfbeeld. 

(21:57) Op zaterdag 12 september werd de Thea Beckmanprijs voor het beste historische jeugdboek uitgereikt. In de uitzending spreken we de winnaar over het winnende boek en over de vraag hoe je historische verhalen voor kinderen schrijft. 

(32:08) Vorige week vrijdag heeft de Algemene Vergadering van de VN voor een nieuwe wereldkaart gestemd, de Equal Earth-projectie. Hiermee stapt de VN af van de Mercator-projectie, in 1569 ontwikkeld door de Vlaamse wetenschapper Gerard Mercator. Met zijn projectie ontstaat er vervorming: daardoor lijkt bijvoorbeeld op de meeste wereldkaarten Groenland zo groot als Afrika, terwijl het in werkelijkheid veertien keer kleiner is. Wie was Mercator, waarom was zijn kaart zo lang zo populair? En waarom stappen we er nu pas vanaf? We praten erover met Martijn Storms, voorzitter van het Netwerk Historische Cartografie. 

(40:17) Elke week bespreken we historische tips met afwisselend Nadia Bouras, Dore van Duivenbode, Bart Funnekotter, Sanne Frequin, Lotte Houwink ten Cate en Fresco Sam-Sin. Deze week is de beurt aan Wim Berkelaar. Hij bespreekt twee boeken een een tentoonstelling.
* Tegen het Westen: in gesprek met onze vijanden - Frédéric Martel, vert. Alexander van Kesteren e.a.
* Waarom ik Amerika afwijs - Menno ter Braak en Daan Heerma van Voss
* Bloed, zweet en tranen. De wereld van een zakdoek - Stadsmuseum Woerden

(58:47) Op de weg ligt het lijk van een soldaat. De dorpelingen die het wegslepen kijken niet om, want een lijk is vlees, en vlees is voedsel. Zo opent Het einde van de wereld is een trein van de Roemeense schrijver DanielaRațiu, een roman over de hongersnood die na de Tweede Wereldoorlog door Roemeens- en Sovjet-Moldavië trok, en die geen ramp van de natuur was maar mensenwerk. Het is een geschiedenis die lang taboe was, en die vandaag opnieuw dichtbij komt, nu de zogenaamde russificatie van Oekraïne meer dan een miljoen doden heeft veroorzaakt. Prijswinnend vertaler en historicus Charlotte van Rooden vertelt over de vergeten hongersnood en de treinen die redding en ondergang brachten, en waarom dit boek ook in Nederland moet worden gelezen. 
 
(1:13:27) OVT Doc ‘De Dienstplicht’ deel 3  
De dienstplicht is weer actueel. Alle 17-jarigen krijgen sinds dit jaar een brief van Defensie dat ze formeel zijn ingeschreven als dienstplichtige. Naar de kazerne hoeven ze vooralsnog niet. De laatste lichting dienstplichtigen die dat wel moesten, verlieten 30 jaar geleden de kazerne. In 2021 maakte Michal Citroen een 4-delige serie over de dienstplicht, aan de hand van OVT-archief, dagboekfragmenten en nieuwe interviews. In deze uitzending herhalen we deel 3: 'Het echte van een oorlog kun je niet oefenen'.