Άκου την επιστήμη

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εμφανίστηκαν ως μια νέα ψηφιακή δημόσια σφαίρα, ένας χώρος όπου ο καθένας θα μπορούσε να συμμετέχει ισότιμα στον δημόσιο διάλογο. Δύο δεκαετίες μετά, όμως, η υπόσχεση αυτή μοιάζει όλο και πιο αμφίβολη. Οι αλγόριθμοι που καθορίζουν τι βλέπουμε, η οικονομία της προσοχής και η υπερπαραγωγή περιεχομένου έχουν μετατρέψει τον ψηφιακό χώρο σε ένα περιβάλλον συνεχούς θορύβου.

Σε αυτό το νέο οικοσύστημα πληροφορίας, η δημόσια συζήτηση διαμορφώνεται συχνά από μηχανισμούς που παραμένουν αόρατοι στους περισσότερους χρήστες: από τον τρόπο που οι πλατφόρμες προωθούν περιεχόμενο μέχρι τις πρακτικές διαχείρισης της παραπληροφόρησης. Το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο ποιος μιλά στο διαδίκτυο αλλά και ποιος πραγματικά ακούγεται.

Αυτά τα ζητήματα εξετάζει στο βιβλίο του «Social Media – Η ελευθερία να μιλάς χωρίς να ακούγεσαι» ο Κωνσταντίνος Πουλής. Στη συνέντευξη που ακολουθεί μιλά για τον ρόλο των αλγορίθμων στη διαμόρφωση της δημόσιας συζήτησης, για τις «σταυροφορίες» κατά της παραπληροφόρησης και για το κατά πόσο το διαδίκτυο μπορεί ακόμα να λειτουργεί ως πραγματικός δημοκρατικός χώρος.

Τα αυτοάνοσα νοσήματα παραμένουν ένα από τα μεγαλύτερα ιατρικά αινίγματα της εποχής μας. Αφορούν εκατομμύρια ανθρώπους, συχνά συνοδεύονται από αβεβαιότητα και φόβο, ενώ γύρω τους αναπτύσσονται μύθοι και επικίνδυνες απλουστεύσεις. «Δεν τρελαίνεται το ανοσολογικό σύστημα», τονίζει κατηγορηματικά ο Χαράλαμπος Μ. Μουτσόπουλος. «Πρόκειται για επέκταση ενός φυσιολογικού φαινομένου, όχι για διαταραχή», προσθέτει. 
Ο διακεκριμένος ακαδημαϊκός, ένας από τους θεμελιωτές της ανοσολογίας στην Ελλάδα και με διεθνή αναγνώριση, μιλά με ειλικρίνεια για τη γενετική προδιάθεση, τον ρόλο του στρες ως εκλυτικού παράγοντα και την ανάγκη να πάψει η ιατρική να βασίζεται σε «μια εξετασούλα χωρίς άνθρωπο». Όπως επισημαίνει: «Δεν μπορείς να μιλάς για αρρώστια χωρίς κλινική εξέταση. Πρώτα βλέπεις τον άρρωστο και μετά τις εξετάσεις, όχι το αντίστροφο».
Σε μια εποχή παραπληροφόρησης, ο κ. Μουτσόπουλος δεν αποφεύγει να μιλήσει σκληρά για τα εμβόλια. Οι ισχυρισμοί που τα συνδέουν με ψυχοκινητικές διαταραχές στα παιδιά είναι, όπως λέει, «μπούρδες». «Ακόμα δεν ξέρουμε την αιτία αυτών των διαταραχών. Το να στερείς όμως από τα παιδιά εμβόλια που προλαμβάνουν νόσους με αναπηρία ή θάνατο, αυτό είναι εγκληματικό».
Στη συζήτηση αγγίζει επίσης την εμπειρία της πανδημίας, τα λάθη στη διαχείρισή της, την κατάσταση του δημόσιου συστήματος υγείας αλλά και τη βαθύτερη κρίση ευθύνης και αξιολόγησης στη χώρα. Χωρίς περιστροφές, ο Χαράλαμπος Μ. Μουτσόπουλος μιλά για την επιστήμη, την ιατρική και την κοινωνία, με μια στάση ζωής που συνοψίζεται στη φράση: «Το σημαντικότερο είναι να λες ελεύθερα τη γνώμη σου και να κάνεις αυτό που αγαπάς».

Η ψυχική υγεία βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης. Όροι όπως άγχος, κατάθλιψη, burn-out και τραύμα έχουν περάσει στην καθημερινή μας γλώσσα, συχνά όμως χωρίς να συνοδεύονται από πραγματική κατανόηση. Μιλάμε περισσότερο, αλλά ακούμε λιγότερο. Εκφραζόμαστε, αλλά σπάνια σταματάμε για να αφουγκραστούμε τι πραγματικά μας συμβαίνει και τι μας λέει το σώμα μας όταν η ψυχή σιωπά.
Οι γιορτές, μια περίοδος που φέρνει χαρά και σύνδεση, λειτουργούν συχνά ως μεγεθυντικός φακός για τις εσωτερικές μας εντάσεις. Aπώλειες, ανεκπλήρωτες σχέσεις, παιδικές μνήμες και παλιά τραύματα επιστρέφουν, άλλοτε ως συναίσθημα και άλλοτε ως σωματικό σύμπτωμα. Εκεί, στο όριο μεταξύ ψυχικού και σωματικού γεννιούνται κρίσιμα ερωτήματα: πότε η θλίψη γίνεται κατάθλιψη; Πότε ο ψυχικός πόνος μεταφράζεται σε νόσο; Και πώς μπορεί μια κρίση να αποτελέσει αφετηρία για αλλαγή;
Με αφορμή το νέο του βιβλίο «Ο μηχανιστικός άνθρωπος - Σιωπές της ψυχής, ρωγμές του σώματος»(εκδόσεις Παπαδόπουλος) συνομιλούμε με τον ψυχίατρο και ψυχαναλυτή Σάββα Σαββόπουλο για τη βαθιά σχέση ψυχής και σώματος, για το τραύμα που «παγώνει» τον ψυχισμό αλλά και για το τι σημαίνει, τελικά, να είσαι καλά σε έναν κόσμο που δεν σου επιτρέπει εύκολα να σταθείς, να νιώσεις και να ακούσεις τον εαυτό σου.

Πόσο έτοιμη είναι η ελληνική γεωργία να αφήσει πίσω τις συμβατικές πρακτικές και να υιοθετήσει πιο βιώσιμες μεθόδους φυτοπροστασίας; Είναι καλό να τρώμε έντομα; Ποιο είναι το πιο παρεξηγημένο ή υποτιμημένο αρθρόποδο; Τελικά, τι ακριβώς μελετά η Ακαρεολογία; Στο σημερινό επεισόδιο ασχολούμαστε με έναν κόσμο που μας περιβάλλει, αλλά σπάνια του δίνουμε την προσοχή που του αξίζει, τον κόσμο των αρθροπόδων, που είναι μικροσκοπικός αλλά έχει τεράστια σημασία για τη γεωργία, τα οικοσυστήματα και τη διατροφική μας ασφάλεια.
 
Για να απαντήσουμε σε αυτά τα ερωτήματα, φιλοξενούμε την καθηγήτρια Εντομολογίας και Ακαρεολογίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, Μαρία Παππά. Με πολυετή ερευνητική εμπειρία στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, μας ξεναγεί στις πολύπλοκες και συχνά αόρατες σχέσεις ανάμεσα σε έντομα, φυτά και μικροοργανισμούς, που καθορίζουν την υγεία των καλλιεργειών και το μέλλον της γεωργίας.
 
Μιλάμε για βιολογική καταπολέμηση, για τα «σήματα» που ανταλλάσσουν τα φυτά με τους εχθρούς τους και για τον κρίσιμο ρόλο που παίζουν οι μικροί οργανισμοί στη βιωσιμότητα των οικοσυστημάτων μας. Μια συζήτηση που μας θυμίζει ότι, πολλές φορές, οι πιο σημαντικές απαντήσεις κρύβονται σε κόσμους που δεν βλέπουμε με γυμνό μάτι.

Έχουμε φτάσει, άραγε, στο σημείο η τεχνητή νοημοσύνη να υπόσχεται να «αναστήσει» ψηφιακά όσους χάσαμε; Και πώς μπορούμε να διαχειριστούμε το γεγονός ότι η σύγχρονη ιατρική συχνά ξεπερνά τα φυσικά όρια της ανθρώπινης αντοχής, ανοίγοντας νέα, δύσκολα ερωτήματα για τη ζωή και τον θάνατο;

Τι σημαίνει αξιοπρέπεια στο τέλος του βίου μας; Ποιος αποφασίζει τι είναι «καλός θάνατος»; Και σε ποιο σημείο η τεχνολογία, από πηγή παρηγοριάς, μετατρέπεται σε ηθική πρόκληση;
 
Σε αυτό το επεισόδιο του «Άκου την Επιστήμη» φιλοξενούμε τον καθηγητή Εφαρμοσμένης Ηθικής και Βιοηθικής στο ΕΚΠΑ, Ευάγγελο Πρωτοπαπαδάκη, έναν από τους σημαντικότερους Έλληνες στο πεδίο της βιοηθικής. Μαζί του επιχειρούμε να φωτίσουμε τα πιο δύσκολα και συχνά ανομολόγητα ερωτήματα, από την ευθανασία και την αυτονομία του ασθενούς έως τη δημιουργία «ψηφιακών κλώνων» των νεκρών και τις νέες μορφές παρουσίας που επιτρέπει η τεχνητή νοημοσύνη.